Vuk Stefanović Karadžić - O μεταρρυθμιστής της σερβικής γλώσσας

Για τους Σέρβους θεωρείται ο σπουδαιότερος άνθρωπος των γραμμάτων, ο καταγραφέας της λαϊκής προφορικής παράδοσης και κυρίως ο αναμορφωτής της Σερβικής γλώσσας. Ακόμα και σήμερα η γλώσσα που αποκαλείται Σερβοκροατική στηρίζεται επάνω στις μεταβολές που έκανε ο Σέρβος Βούκ Στεφάνοβιτς Κάρατζιτς, ο οποίος γεννήθηκε το 1787 στο μικρο χωριό Tršić, ανατολικά του Βελιγραδίου, πολύ κοντά στα σημερινά σύνορα με τη Βοσνία, και πέθανε το 1864 σε ηλικία 77 ετών στη Βιέννη. Τα λείψανα του μεταφέρθηκαν στο Βελιγράδι στις 12 Οκτωβρίου 1897, όπου και τελικά ετάφη στον περιβάλλοντα χώρο του καθεδρικού ναού του Βελιγραδίου. Οι γονείς του Stefan και Jegda καταγόταν από ένα χωριό του Μαυροβουνίου, το Drobnjaci, και αναγκάστηκαν να μετακινηθούν εξαιτίας του Αύστρο-Τουρκικού πολέμου την περίοδο 1737-1739. Μέχρι όμως το θάνατό του διένυσε μια άκρως ενδιαφέρουσα πνευματική πορεία και άφησε ίσως την πιο σπουδαία παρακαταθήκη στην σύγχρονη ιστορία των Νοτιοσλαβικών λαών και κυρίως των Σέρβων.

Η αγάπη του για τα γράμματα διαφάνηκε νωρίς, οι δυνατότητες όμως να παρακολουθήσει ένα κανονικό σχολείο δεν υπήρχαν, αφού η υποδουλωμένη ακόμα Σερβία στους Τούρκους δεν είχε τις απαιτούμενες υποδομές, ενώ και η εξασφάλιση των απαραίτητων αγαθών δεν άφηνε χρόνο για μελέτη και σπουδές. Έτσι ξεκίνησε τις πρώτες προσπάθειες μόρφωσης με τη βοήθεια του εξάδελφου του Java Savić Čotrić, του μοναδικού γραμματιζούμενου της ευρύτερης περιοχής, ο οποίος του δίδαξε γραφή και ανάγνωση. Συνέχισε τις σπουδές του, εν μεσώ μεγάλων δυσκολιών, στο μοναστήρι Tronoša, λίγο νοτιότερα από το χωριό του. Η έναρξη της πρώτης σερβικής εξέγερσης ενάντια στους Τούρκους, τον βρίσκει να δουλεύει ως υπάλληλος σε ένα τοπικό γουναράδικο, συντάχθηκε όμως με τους επαναστάτες και κατέληξε στο Sremski Karlovci, την κωμόπολη όπου υπήρχε έντονο το πολιτιστικό και θρησκευτικό στοιχείο και ουσιαστικά αποτελούσε την κοιτίδα του σερβικού πολιτισμού. Εκεί προσπάθησε να φοιτήσει στο τοπικό γυμνάσιο, δεν έγινε όμως δεκτός λόγω ηλικίας και έτσι αποφάσισε να πάει στην πολύ Petrinja, στην Κροατία, όπου και παρέμεινε σχεδόν για ένα χρόνο, μαθαίνοντας την γερμανική γλωσσά και τα λατινικά. Έχοντας πάντα κατά νου τις σπουδές, πήγε στο Βελιγράδι με την ελπίδα να συνεργαστεί με τον μεγάλο Σέρβο συγγραφέα και λογοτέχνη Dositej Obradović, ζητώντας τη βοήθεια του. Εκείνος αρνήθηκε να τον βοηθήσει και έτσι επέστρεψε στην περιοχή της γενέτειράς του, δουλεύοντας σαν γραφιάς του σπουδαίου επαναστάτη Jakov Nenadović. Επέστρεψε στο Βελιγράδι για να γίνει ένας από τους πρώτους μαθητές του πρώτου λυκείου που ιδρύθηκε στη πόλη το 1808. Σχεδόν ταυτόχρονα με την εγγραφή του ξεκίνησαν τα σημαντικά προβλήματα υγείας, που θα τον ταλαιπωρούν για το υπόλοιπο της ζωής του. Η διάγνωση ήταν ένας είδος αρθρίτιδας και οι γιατροί του συνέστησαν ξεκούραση και ιαματικά λουτρά και έτσι μετέβη στο Novi Sad. Επέστρεψε στο Βελιγράδι για ακόμα μια φορά και εργάστηκε σαν δάσκαλος σε δημοτικό σχολείο. Στη συνεχεία και εν μεσώ των προβλημάτων υγείας που το είχαν καταστήσει δυσκίνητο, έφυγε για την ανατολική Σερβία, όπου και έκανε διάφορες δουλείες ενώ συνεργαστήκαμε και με τον επαναστάτη οπλαρχηγό Veljko Petrović.

Το 1813, οι Τούρκοι αντεπιτίθενται και έτσι λήγει η Σερβική επανάσταση και η μερική αυτονομία που είχαν αποκτήσει. Ο Κάρατζιτς τότε αποφασίζει να μετακομίσει στη Βιέννη, μετά από μια μικρή στάση στο Ζέμουν. Εκεί ουσιαστικά αρχίζει το μεγάλο συγγραφικό και λογοτεχνικό του έργο που τον έκανε ευρύτερα γνωστό. Στη Βιέννη υπήρχαν γενικά αρκετοί άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών, μεταξύ άλλων και αρκετοί Σέρβοι και γενικότερα Γιουγκοσλάβοι. Καταλυτικής σημασίας για την μετέπειτα πορεία του θα είναι η γνωριμία του με τον Σλοβένο λόγιο και φιλόλογο Jernej Kopitar. Σαν κοινό σημείο αναφοράς είχαν την ενασχόληση με την σλαβική γλωσσά γενικά, που προέκυπτε μέσα από τις λαϊκές παραδόσεις και τα τραγούδια. Ξεκίνησαν τότε μια συστηματική καταγραφή των λαϊκών τραγουδιών και των προφορικών παραδόσεων με σκοπό να δημιουργήσουν μια θα λέγαμε σήμερα, βάση δεδομένων, η οποία αποτέλεσε και τη μάγια της επεξεργασίας και εξέλιξης της Σερβικής διαλέκτου. Σημαντική ήταν και η συμβολή του Σέρβου λόγιου Sava Mrkalj. Φυσικά όλα τα προηγούμενα χρονιά ο Βούκ Κάρατζιτς είχε κάνει μια πολύ σημαντική προεργασία καταγραφής και συλλογής των παραδοσιακών τραγουδιών και βρισκόμενος στο κατάλληλο περιβάλλον, μαζί με τους κατάλληλους ανθρώπους, κατάφερε να εκδώσει δυο πάρα πολύ σημαντικά έργα. Το πρώτο με τίτλο "Мала простонародна славено-сербска пјеснарица", το οποίο και είναι μια αρχική καταγραφή των σερβικών λαϊκών τραγουδιών και η οποία με την πάροδο των ετών συνεχώς εμπλουτίζονταν, με αποτέλεσμα συνεχώς να προσθέτει νέους τόμους σε αυτό το μεγάλο έργο. Το μεγαλύτερο έργο του όμως είναι το δεύτερο, κατά εκδοτική σειρά, το οποίο κυκλοφόρησε το 1814, σε υλικά μόλις 27 ετών, με τίτλο "Писменицу сербскога језика по говору простога народа написану", που αποτελεί και την κορωνίδα της Σερβικής γραμματικής έως και σήμερα. Είναι το έργο που καθιέρωσε στις συνειδήσεις των Σέρβων τον Καράτζιτς σαν εθνικό ήρωα και αναμορφωτή της Σερβικής γλώσσας, λογοτεχνίας και κουλτούρας. Τα δυο αυτά έργα έτυχαν ενθουσιώδους αποδοχής, αρχικά όχι τόσο από τον απλό λαό, άλλα από τους λογίους και φιλόλογους της εποχής. Μάλιστα οι διθυραμβικές κριτικές έφταναν κάποιες φορες στα όρια της υπερβολής. Απο το σημείο αυτό και έπειτα, ακολούθησαν πλήθος σημαντικών εκδόσεων με σημαντικότερη όλων πέραν των δυο πρώτων , του πρώτου λεξικού της Σερβικής γλώσσας, το οποίο πρωτοεκδόθηκε το 1818 και περιείχε περίπου 26.000 λέξεις. Βέβαια αξίζει να σημειωθεί ότι για πρακτικούς λόγους τα έργα αυτά ήρθαν καθυστερημένα σε επαφή με το σερβικό λαό.

Το πόσο σημαντικό ήταν το έργο του Βουκ Στεφάνοβιτς Κάρατζιτς, μπορεί κάποιος να το διαπιστώσει μελετώντας σχολικά βιβλία των Σέρβων, ακόμα και σήμερα, η άπλα διαβάζοντας τη σερβική ιστορία του 19ου αιώνα. Οι νοτιοσλαβικοί πληθυσμοί εξαιτίας της τουρκοκρατίας από τη μια πλευρά και της Αυστροουγγαρίας από την άλλη, προσπάθησαν να διατηρήσουν τα ήθη και τα έθιμά τους κυρίως μέσα ποπ τις λαϊκές προφορικές παραδόσεις και τα τραγούδια. Η έλλειψη οργανωμένων δόμων εκπαίδευσης και το γενικότερο χαμηλό επίπεδο των κάτοικων της Βαλκανικής χερσονήσου της περιόδου αυτής, δεν επέτρεψαν τη ουσιαστική καλλιέργεια των τεχνών και των γραμμάτων. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα άνθρωποι που κατά τεκμήριο ήταν της ίδιας φυλής, να ομιλούν τοπικά ιδιώματα κατά το πλείστο, και όχι μια ενιαία γλώσσα, τουλάχιστον στο μεγαλύτερο ποσοστό. Σημαντικό ρόλο σε αυτό έπαιξε και η παρουσία των μοναστηριών, κυρίως των ορθόδοξων, τα οποία από τη μια συνέβαλαν τα μέγιστα στη συνοχή του λαού και την διατήρηση της γλώσσας μεσώ των θρησκευτικών κυρίως κείμενων, αλλά από την άλλη η μεγάλη επιρροή της ρωσικής κυρίως εκκλησίας είχε σαν αποτέλεσμα ολοένα και περισσότερες ρώσικες λέξεις να εμπλέκονται στην καθημερινότητα των ντόπιων πληθυσμών. Κάτι αντίστοιχο συνέβη και με τις επιρροές την Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας, κυρίως για τους κατοίκους των περιοχών που συνόρευαν με αυτή. Ο Κάρατζιτς αναθεώρησε σχεδόν ριζικά το αλφάβητο και την ορθογραφία με την βασική απλοποιημένη αρχή, σύμφωνα με την οποία οι λέξεις θα γράφονται όπως προφέρονται και κάθε γράμμα θα αντιστοιχεί σε έναν ήχο. Βέβαια μιλάμε πάντοτε για το κυριλλικό αλφάβητο που ακόμα και σήμερα είναι η επίσημη γραφή για τους Σέρβους, άσχετα εάν χρησιμοποιείτε εξίσου και το λατινικό. Φυσικά χρόνο με το χρόνο εμπλούτιζε το αλφάβητο μέχρι την τελική του μορφή, έτσι ώστε να μπορέσει να προσαρμόσει τους ιδιωματισμούς των διάφορων περιοχών. Εκτός από τα μεγάλα επιτεύγματά του στο λογοτεχνικό χώρο, ο Κάρατζιτς συνέβαλε και στην επιστήμη της ανθρωπολογίας σε συνδυασμό με την εθνογραφία της εποχής εκείνης. Μέσω των γραπτών του, οι επιστήμες έγιναν πιο προσιτές στο λαό και έτσι έδωσε την αφορμή για την ανάπτυξη τους με την ορολογία που επέβαλε, προσπαθώντας πολλές φόρες να απλοποιήσει το γραπτό λόγο και να τον κάνει κατανοητό ακόμα και στους φτωχούς αγρότες.

Όλο αυτό το συγγραφικό έργο, είχε σαν αποτέλεσμα να λάβει και πολλές τιμητικές διακρίσεις σχεδόν σε όλη την Ευρώπη. Ανακηρύχθηκε επίτιμο μέλος πολλών ακαδημιών και πανεπιστημίων της εποχής, ενώ φυσικά όλα αυτά τα χρόνια εκτός από φίλους και θαυμαστές είχε και εχθρούς, που αντιστάθηκαν σθεναρά στο έργο του, κυρίως στο θέμα του αλφαβήτου. Φυσικά το μικρό αυτό αφιέρωμα δε μπορεί να καλύψει ούτε τη σπουδαιότητα του συγγραφέα και μεταρρυθμιστή Βουκ Στεφάνοβιτς Κάρατζιτς, ούτε πολύ περισσότερο να εντρυφήσει στο σπουδαίο έργο του. Στο χωριό το οποίο γεννήθηκε υπάρχει ακόμα το σπίτι το οποίο κατοίκησε και λειτουργεί σαν μουσείο. Επίσης τιμάται ακόμα και σήμερα από τους Σέρβους με διάφορους τρόπους και εκδηλώσεις, διατηρώντας έτσι τη μνήμη του και το έργο του ζωντανό απο γενιά σε γενιά.

Πηγές:
http://www.riznicasrpska.net/vukijezik/index.php?topic=47.0
http://vukova-zaduzbina.rs/
http://en.wikipedia.org/wiki/Vuk_Stefanovi%C4%87_Karad%C5%BEi%C4%87#Earl...
http://www.antikvarne-knjige.com/magazin/vuk-karadzic-biografija